Bitwa w zatoce Hampton Roads

Bitwa w zatoce Hampton Roads[edytuj]

 
 
Bitwa w zatoce Hampton Roads
Wojna secesyjna
Ilustracja
Ilustracja bitwy w zatoce Hampton Roads
Czas 89 marca 1862
Miejsce zatoka Hampton Roads, w Wirginii
Przyczyna konfederackie plany zniesienia blokady morskiej Unii
Wynik taktyczne zwycięstwo konfederatów bez osiągnięcia celu strategicznego
Strony konfliktu
US flag 34 stars.svg US Navy Skonfederowane Stany Ameryki CS Navy
Dowódcy
John Worden Franklin Buchanan
Catesby Jones
Siły
okręt pancerny (monitor),
fregat (w tym 2 śrubowe)
1 okręt pancerny,
kanonierki
Straty
2 fregaty zatopione brak
Kampania półwyspowa

Zatoka Hampton Roads – Yorktown – Williamsburg – Eltham’s Landing – Drewry’s Bluff – Siedem sosen – Bitwy siedmiodniowe

 
Wizja artystyczna CSS "Virginii"
 
Wizja artystyczna USS „Monitor”
 
„Virginia” taranuje „Cumberland”
 
Mapa akwenu starcia

Bitwa w zatoce Hampton Roads – bitwa morska stoczona przez okręty Unii i Konfederacji podczas wojny secesyjnej w USA, rozegrana w dniach 89 marca 1862 roku. Było to pierwsze starcie okrętów pancernych w historii. Bitwa rozpoczęła kampanię półwyspową.

 

 

Podłoże[edytuj]

Zaraz po rozpoczęciu wojny domowej, siły morskie Unii rozpoczęły blokadę morską wybrzeży stanów południowych. Ponieważ Południe nie miało znacznej marynarki wojennej, Unia zdecydowanie panowała na morzu. Zatoka Hampton Roads była szczególnie istotnym dla działań wojennych akwenem, gdyż uchodzi do niej droga wodna rzeki James prowadząca z miasta Richmond (stolicy Konfederacji), a w pobliżu, poprzez Zatokę Chesapeake, wychodzą na Atlantyk szlaki wodne z Waszyngtonu (stolicy Unii) i Baltimore.

Już na początku wojny, w kwietniu 1861 roku, po przystąpieniu do Konfederacji stanu Virginia, w ręce południowców dostały się główne doki i zbrojownia amerykańskiej marynarki wojennej w Norfolk, położonym nad rzeką Elizabeth tuż przy Hampton Roads. W Norfolku przechodziła właśnie remont parowa fregata USS „Merrimack”, o napędzie śrubowym, lecz przed opanowaniem przez konfederatów została ona spalona i zatopiona.

Dążąc do zniesienia blokady, konfederaci zdecydowali wyremontować „Merrimacka”, przebudowując go na okręt pancerny. Zamiast wypalonej części nadwodnej, okręt otrzymał potężną kazamatę z bali dębowych, pokrytych pancerzem z płyt żelaznych grubości 50 mm, nachylonych pod kątem. Uzbrojenie składało się z 10 dział kalibru od 162 do 229 mm, umieszczonych w strzelnicach z przodu i po bokach kazamaty. Okręt posiadał ponadto taran. Przebudowywany okręt otrzymał nową nazwę CSS "Virginia" (w licznych publikacjach, w ślad za propagandą Unii, nazywany jest jednak niepoprawnie „Merrimack”). Wadą „Virginii” były niska dzielność morska i duże zanurzenie – około 7 m.

Dowiedziawszy się o budowie „Virginii”, kierownictwo marynarki Północy, nie mając okrętów pancernych, pośpiesznie zamówiło budowę okrętu, który mógłby stawić jej czoła. Wybrano śmiały i nowatorski projekt szwedzkiego konstruktora Johna Ericssona. Jego okręt, nazwany USS „Monitor”, charakteryzował się bardzo niskimi opancerzonymi burtami. Mała powierzchnia burt wystawała nad powierzchnię wody, wobec czego okręt stanowił niewielki cel. Jedynym wystającym elementem była duża obrotowa wieża artyleryjska z dwoma działami kalibru 279 mm.

Przez następnych kilka miesięcy trwał „wyścig” obu stron w celu jak najszybszego osiągnięcia stanu gotowości okrętów. Pierwszy został ukończony „Monitor” i od razu, bez wcześniejszych prób, 6 marca 1862 roku wyszedł w morze. Jednakże, ponieważ był on budowany w Nowym Jorku, do miejsca spodziewanego starcia musiał przejść morzem.

Pierwsza faza bitwy[edytuj]

Dwa dni później, 8 marca, konfederaci ukończyli budowę „Virginii”. Także bez żadnych prób, ani ćwiczeń załogi, jeszcze tego samego dnia okręt opuścił zakłady w Norfolk i w asyście dwóch uzbrojonych holowników („Beaufort” i „Raleigh”) skierowany został na wody Hampton Roads.

Tego dnia na Hampton Roads służbę blokadową pełniły dwie duże śrubowe fregaty USS „Minnesota” i USS „Roanoke” (okręty bliźniacze oryginalnego „Merrimacka”) oraz żaglowe fregaty USS „Congress”, USS „Cumberland” i USS „St. Lawrence”. Około godziny 13 „Virginia” wypłynęła na wody zatoki i podążyła na zachód w kierunku ujścia rzeki James, otwierając przy tym ogień do fregaty USS „Congress”. Pociski z dział fregaty odbijały się od pochyłego pancerza „Virginii”, która skierowała się na fregatę „Cumberland”, taranując ją i powodując jej zatonięcie. Po zatopieniu „Cumberlanda”, okręt konfederatów powrócił do „rozstrzeliwania” fregaty USS „Congress”, nie mającej większych szans na ucieczkę ani obronę, wywołując w krótkim czasie jej pożar. Płonący „Congress” w nocy wyleciał w powietrze.

Trzy pozostałe fregaty usiłowały podpłynąć z pomocą, lecz z powodu płytkich wód i odpływu weszły na mieliznę, na której ostatecznie utknęła „Minnesota”. Ku niej teraz skierowała się „Virginia” z dwiema kanonierkami bocznokołowymi CSS „Patrick Henry” i CSS „Jamestown”, które wypłynęły z odblokowanej rzeki James. Jednakże, z uwagi na duże zanurzenie „Virginii”, podejście do „Minnesoty” wiązało się także dla niej z ryzykiem utknięcia, więc otwarła jedynie ogień z dużej odległości (1800 m), który nie okazał się skuteczny. W końcu, dowódca „Virginii” kapitan Catesby Jones wycofał się z walki ku brzegowi zatoki zajętemu przez konfederatów, postanawiając zniszczyć resztę eskadry Unii następnego dnia podczas przypływu, co wydawało się łatwym zadaniem.

Druga faza bitwy[edytuj]

Rano 9 marca „Virginia” podniosła kotwicę i ponownie ruszyła w stronę „Minnesoty”. Jednakże, w jej stronę ruszył niespodziewany przeciwnik - USS „Monitor” – który zdołał dopłynąć w nocy na Hampton Roads i zajął pozycję obok „Minnesoty”. Dowodził nim kapitan John Worden.

 
Wizja artystyczna starcia „Monitora” i „Virginii”

Pierwsza otworzyła ogień „Virginia”, następnie „Monitor”. Przez następne kilka godzin oba okręty pancerne toczyły pojedynek w niewielkiej odległości. Oba zostały trafione około 20 razy, jednakże żaden z pocisków nie przebił pancerza przeciwnika. W toku walki „Virginia” usiłowała taranować przeciwnika, lecz mniejszy „Monitor” dzięki większej zwrotności unikał jej ciosów.

Widząc trudność w pokonaniu „Monitora”, dowódca „Virginii” postanowił zniszczyć unieruchomioną „Minnesotę”. Ostrzeliwując „Minnesotę” i wywołując na niej pożar, „Virginia” weszła jednak na mieliznę i sama została unieruchomiona. W tym czasie, „Monitor”, o znacznie mniejszym zanurzeniu, ostrzeliwał ją z bardzo małej odległości. Na szczęście dla konfederatów, udało im się wybuchem granatu przy pancernej wieżyczce dowodzenia „Monitora”, wyposażonej w szczeliny obserwacyjne, spowodować czasowe oślepienie jego dowódcy, wobec czego „Monitor”, pozbawiony dowodzenia, odszedł od przeciwnika na wschód. Po kilku próbach, „Virginia” zdołała zejść z mielizny, lecz z uwagi na uszkodzenia powróciła do portu, odstępując od okrętów Unii.

Po bitwie[edytuj]

Bitwa, aczkolwiek przyniosła taktyczne zwycięstwo konfederatów, nie zakończyła się ich sukcesem strategicznym, który polegałby na trwałym odblokowaniu zatoki Hampton Roads i jej zablokowaniu z kolei przez konfederatów. Przewaga „Virginii” nad nieopancerzonymi okrętami przeciwnika została po zaledwie jednym dniu zniwelowana pojawieniem się na wodach zatoki „Monitora”.

 
Wgniecenia pancerza na wieży USS „Monitor” po bitwie

Przez następne dwa miesiące nie doszło do walki obu okrętów pancernych, lecz obecność „Virginii” w Norfolku i na rzece James wciąż stwarzała potencjalne zagrożenie. 11 kwietnia okręty południowców wyszły na zatokę, lecz nie doszło do starcia. CSS „Jamestown” zdobył natomiast trzy handlowe szkunery Unii. Z kolei 8 maja flota Unii ostrzeliwała baterie nadbrzeżne południowców, lecz „Virginia” nie dała się sprowokować do wyjścia.

10 maja oddziały Unii zdobyły Norfolk i CSS „Virginia”, nie mogąc być wyewakuowana w górę rzeki James z powodu zbyt dużego zanurzenia, została wysadzona w powietrze. USS „Monitor” zatonął w sztormie 31 grudnia 1862.

Bitwa ta była pierwszym starciem okrętów pancernych (jeszcze nie pancerników) i udowodniła bezsprzeczną ich przewagę nad jednostkami nieopancerzonymi. Zarazem, pokazała, że ówczesne działa nie są jeszcze w stanie skutecznie zwalczać okrętów pancernych. Żaden z pocisków nie przebił pancerza „Monitora”. Pociski cięższych dział „Monitora” uszkodziły wprawdzie nieco pancerz „Virginii”, lecz nie przeniknęły do wnętrza jej drewnianej kazamaty. Bitwa ta wskazała większości flot świata nowe kierunki rozwoju. Oprócz pancerza, wprowadzono w budownictwie okrętowym − wzorem „Monitora” − obrotowe wieże artyleryjskie. Posiadanie wieży pozwoliło znacznie mniejszemu „Monitorowi”, posiadającemu jedynie dwa działa, walczyć na równi z 10-działową „Virginią”, której tylko kilka dział mogło strzelać w jednym kierunku. Ponadto, floty świata, a w pierwszym rzędzie flota amerykańska, zaczęły budować dalsze jednostki pancerne o niskich burtach wzorowane na projekcie Ericssona, zwane odtąd monitorami.

Echa bitwy w Wielkiej Brytanii[edytuj]

Wielkiej Brytanii bitwa ta wywołała falę krytyki prasy wytykającej Admiralicji rzekome zacofanie Royal Navy w budowie nowoczesnych okrętów wojennych.

USS „Monitor” był – w mniemaniu Cowpera Colesa – policzkiem dla niego samego jako „wynalazcy” wieży, tym bardziej, że koncepcja „schowanego” w wodzie kadłuba była bardzo bliska projektom jednostek, jakimi Coles zasypywał Royal Navy. Dał upust swemu rozgoryczeniu oskarżając Admiralicję o zawistne utrącanie jego projektów i spowalnianie prac nad pancernikiem wieżowym. Efektem tego miało być jakoby zagrożenie obronności kraju i wyprzedzenie go w dziedzinie zbrojeń morskich przez Stany Zjednoczone (w tym czasie być wyprzedzonym przez Stany Zjednoczone było niemal obrazą).

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Piotr Olender: Wojny morskie 1860-1883. Warszawa: Magnum-X, 2005. ISBN 83-88920-21-3.
  • Tadeusz Klimczyk. Cowper Coles, jego wieża i tragiczny los Captaina. „Morza, Statki i Okręty”. 1/1996. ISSN 1426-529X.

USS Monitor pl

USS Monitor[edytuj]

 
 
USS Monitor
USS Monitor
USS Monitor
Historia
Położenie stępki 1861
Wodowanie 30 stycznia 1862
 US Navy
Wejście do służby 6 marca 1862
Los okrętu zatonął 31 grudnia 1862
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 987 ton
Długość 52,4 m
Szerokość 12,6 m
Zanurzenie 3,2 m
Napęd
maszyna parowa
kotły parowe
moc 320 KM
śruba okrętowa
Prędkość węzłów (w rzeczywistości mniej)
Załoga 59 (wg innych danych 49)

USS Monitor - okręt United States Navy, pierwszy amerykański (drugi na świecie - po HMS „Trusty”) okręt z uzbrojeniem umieszczonym w obrotowej wieży artyleryjskiej. Od jego nazwy pochodzi nazwa całej klasy wywodzących się z jego konstrukcji jednostek - monitorów.

Historia[edytuj]

"Monitor" został zaprojektowany przez szwedzkiego konstruktora działającego w USA, Johna Ericssona. Został on zamówiony przez marynarkę Unii (USA) 4 października 1861, w czasie domowej wojny secesyjnej w USA, kiedy wynikła potrzeba szybkiego zbudowania okrętu w celu przeciwstawienia się okrętowi pancernemu Konfederacji CSS Virginia. "Monitor" był okrętem niepodobnym do wszystkich budowanych przed nim. Charakteryzował się bardzo niskimi burtami, opancerzonymi płytami żelaznymi grubości 127 mm. Jedynie mała powierzchnia burt wystawała nad powierzchnię wody, wobec czego okręt stanowił trudny cel. Z drugiej strony jednak, miał przez to niewielką dzielność morską, będąc typowym okrętem przybrzeżnym. Po raz pierwszy całe uzbrojenie okrętu umieszczono w wieży artyleryjskiej, uzbrojonej w dwa działa kalibru 279 mm. Wieża była obracana na osi, co wymagało najpierw jej lekkiego uniesienia. Wieża ta była jedynym elementem wystającym ponad płaski pokład, nie licząc małej wieżyczki sterowniczej na dziobie i składanego komina.

Służba[edytuj]

Okręt zwodowano w Nowym Jorku 30 stycznia 1862, a ukończono 6 marca 1862. Jeszcze tego samego dnia, "Monitor" bez żadnych prób wyszedł w pierwszy rejs bojowy do zatoki Hampton Roads. 9 marca w zatoce tej stoczył on bitwę z okrętem pancernym Konfederatów CSS "Virginia" . Było to pierwsze starcie okrętów pancernych na świecie. W toku walki, "Monitor" został trafiony 22 razy sam trafiając "Virginię" około 20, lecz żaden ze strzałów nie przebił pancerzy okrętów i pojedynek pozostał nierozstrzygnięty. Dowódcą był por. John Worden, który został ranny podczas starcia.

Po udanym debiucie bojowym "Monitora", flota amerykańska zbudowała 10 ulepszonych okrętów typu Passaic, a następnie dalsze monitory; jej śladem podążyło także wiele innych flot światowych.

Po bitwie "Monitor" był jeszcze używany do ostrzeliwania konfederackich baterii nadbrzeżnych i fortyfikacji w maju i lipcu 1862. 31 grudnia 1862 "Monitor", holowany w celu blokady Karoliny Północnej, zatonął w sztormie u wybrzeża Atlantyku koło przylądka Hatteras. Wraz z nim zginęło 16 marynarzy. W 1974 wrak "Monitora" został odnaleziony i niektóre jego części zostały wydobyte.

 
Plan
 
Przekrój

Dane taktyczno-techniczne[edytuj]

Historia CSS Virginia pl

CSS Virginia[edytuj]

 
 
CSS Virginia
CSS "Virginia"
CSS "Virginia"
Historia
Położenie stępki 11 lipca 1861
Wodowanie 7 marca 1862
 CS Navy
Wejście do służby 17 lutego 1862
Wycofanie ze służby 11 maja 1862
Los okrętu samozatopiony
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność ok. 4100 ton
Długość 84 m
Szerokość 15,5 m
Zanurzenie 6,4 m
Napęd
parowy
Prędkość 9 węzłów
Załoga 320 ludzi

CSS Virginia – okręt pancerny Konfederacji walczący podczas amerykańskiej wojny domowej. Został zbudowany na bazie części kadłuba spalonej fregaty parowej Marynarki Stanów Zjednoczonych USS "Merrimack", stąd czasami nazywany jest nieprawidłowo CSS "Merrimack".

W marcu 1862 uczestniczył w bitwie pod Hampton Roads, walcząc m.in. z USS "Monitor". Było to pierwsze w historii wojen morskich starcie okrętów pancernych.

USS "Merrimack" zostaje CSS "Virginia"[edytuj]

Kiedy w 1861 Wirginia ogłosiła secesję z Unii, zagrożona została m.in. jedna z ważnych baz wojsk federalnych w Gosport Shipyard w Portsmouth. Załoga miała rozkaz zniszczyć bazę, gdyby miała wpaść w ręce konfederatów, lecz rozkazy te nie zostały wypełnione do końca. M.in. fregata parowa USS "Merrimack" została zatopiona przez załogę, nim zdążyła się spalić, a konfederaci, gdy opanowali stocznię - podnieśli go z dna i zdecydowali się użyć kadłuba i silników do budowy pancernika.

Odbudowany okręt otrzymał nazwę "Virginia"; jego pancerz miał 102 mm grubości, uzbrojony był w 10 dział - jedno na dziobie, jedno na rufie i po cztery na każdej burcie. Później, gdy konstruktorzy "Virginii" dowiedzieli się, że Północ planuje zbudować pancernik, zdając sobie sprawę, że jej działa nie zdołają go powstrzymać, wyposażyli ją w taran (co miało także oszczędzić amunicję). Dawne silniki "Merrimacka" poruszające okręt obciążony dodatkowym opancerzeniem, nie radziły sobie najlepiej.

Bitwa pod Hampton Roads[edytuj]

 Osobny artykuł: Bitwa w zatoce Hampton Roads.

Bitwa rozpoczęła się 8 marca 1862 gdy "Virginia", razem z "Raleigh", "Beaufort", "Patrick Henry", "Jamestown" i "Teaser" wyruszyła na blokującą flotę Unii.

Pierwszy okręt, USS "Cumberland", zatonął po staranowaniu. Jednak, tonąc, urwał taran Virginii. Spostrzegłszy co stało się z USS "Cumberland", dowódca kolejnego okrętu - USS "Congress" rozkazał osadzić swój okręt na mieliźnie. Wymiana ognia trwała cztery godziny, po czym poważnie uszkodzony USS "Congress" się poddał. Gdy przejmowano marynarzy z tego okrętu, bateria Unii z Północy ostrzelała "Virginię".

"Virgina" wyszła z bitwy uszkodzona. Strzały z "Cumberland" i baterii Unii podziurawiły komin, zmniejszając jej prędkość.

Dane techniczne[edytuj]

  • Uzbrojenie
    • 2 działa 178 mm
    • 2 działa 152 mm
    • 6 dział 229 mm (9-calowych) Dahlgrena
    • 2 moździerze 12 funtowe (5 kg)
  • Pancerz żelazny 102 mm